Aug 07
जपनाम :: लेख २. मंतà¥à¤° संजीविनी

मंतà¥र संजीविनी
मागील भागात आपण ॠकार आणि तà¥याचे महतà¥व पहिले हà¥या भागत आपण मंतà¥रांविषयी माहिती घेऊ.
मंतà¥र मà¥हणजे काय?
मंतà¥र मà¥हणजे à¤à¤• धà¥वनी, à¤à¤• शबà¥द, à¤à¤• अकà¥षर किंवा अनेक शबà¥दांचा à¤à¤•तà¥रित समूह जà¥याचà¥या पà¥नरà¥à¤šà¥à¤šारणाने भौतिक, आतà¥मिक आणि आधà¥यातà¥मिक उनà¥नती होते. मन à¤à¤•ागà¥र करून पूरà¥ण शà¥रदà¥धेने आपलà¥या आदà¥य दैवताला सà¥मरून केलेला विशिषà¥à¤Ÿ मंतà¥रांचा जप मà¥हणजेच नामसà¥मरण.
‘मननातॠतà¥रायते इति मंतà¥र:। ’ मà¥हणजेच मंतà¥र हà¥या शबà¥दाची फोड केली तर "मं" हे मानवी मनाचे पà¥रतिक आहे जे मनन अथवा चिंतन करणà¥यास सकà¥षम आहे आणि "तà¥र" हà¥या पà¥रतà¥ययाचा अरà¥थ होतो संरकà¥षण मà¥हणजेच बाहà¥य विचारांपासून मनाचे संरकà¥षण करणà¥याची ताकद मंतà¥रांमधà¥ये आहे.
आपलà¥या वैदिक परंपरेत मंतà¥रांना अतिशय पवितà¥र सà¥थान आहे. हà¥या मंतà¥रांचà¥या उचà¥à¤šारणाने पवितà¥र ऊरà¥à¤œा सà¥पंदने निरà¥माण होत असतात. आणि हà¥याच ऊरà¥à¤œा सà¥पंदनांमà¥ळे आपलà¥याला आतà¥मिक सà¥à¤–ाची अनà¥भूती होते. पà¥रतà¥येक मंतà¥राचा विशिषà¥à¤Ÿ कलावधी असतो. मंतà¥रांची ठराविक आवरà¥तने(Repetition) असतात. सनातन धरà¥मात पà¥रतà¥येक à¤à¤•ा विशिषà¥ठ देवतेचà¥या उपासनेसाठी विशिषà¥ठ मंतà¥राची रचना वेदांमधà¥ये आहे.
वारंवार à¤à¤•ा मंतà¥राचà¥या उचà¥à¤šारणाने निरà¥माण होणाऱà¥या ऊरà¥à¤œà¥‡त वैशà¥विक शकà¥तीला आकरà¥षित करून इचà¥à¤›ित फलपà¥रापà¥ती करून घेणà¥याची ताकद असते. आणि साधकाला तà¥या मंतà¥राचà¥या नामसà¥मरणाचे योगà¥य ते फळ मिळते. योगà¥य मंतà¥र साधना जितकी काटेकोर आणि पवितà¥र असेल तेवढीच उतà¥तम फळे साधकाला मिळतात परंतॠचà¥à¤•ीचे मंतà¥र उचà¥à¤šारण, मंतà¥र साधकाला अनिषà¥ठ फळे देतात, तà¥यामà¥ळे कोणताही मंतà¥र सà¥वतःचà¥या मनाने कधीच मà¥हणू नये. गà¥रà¥नी देलेला मंतà¥र आतà¥मसाद करून तà¥याचाच यथायोग जाप करावा.
मंतà¥र आणि नामातील फरक :
नाम:
- नाम मà¥हणजे भगवंताचे नाव. आपण आपलà¥या शà¥रदà¥धेनà¥सार कोणतà¥याही भगवंताचे नाम घेऊन तà¥याचे पà¥नà¥हा पà¥नà¥हा उचà¥à¤šारण करू शकतो.
- नाम कोणतà¥याही वेळी घेता येते. भगवंताचे सà¥मरण आपण कोणतà¥याही कà¥षणी करू शकतो हà¥याला वेळेचे बंधन नाही.
- नाम जपातून केवळ आपली आधà¥यातà¥मिक ओढ जागृत होऊन तà¥या परमेशà¥वराशी आपण à¤à¤•रूप होतो. आतà¥मिक सà¥à¤–ाचा कंद नामसà¥मरणात आहे.
- नाम घेताना उचà¥à¤šाराचे काहीही नियम नाहीत. नाम हे अतिशय सहज- सरळ आहे जे कोणताही वà¥यकà¥ती सहज घेऊ शकतो.
- नाम भगवंताला अतिशय पà¥रिय आहे. जà¥याचà¥या मà¥à¤–ात परमेशà¥वराचे नाम असते तà¥याचà¥या हृदयात ईशà¥वराचा वास असतो.
मंतà¥र :
- मंतà¥र मà¥हणजे काही विशिषà¥ठ अकà¥षरांची, शबà¥दांची वैदिक जà¥ळवणी करून थोर ऋषीमà¥नींचà¥या कृपेने मिळालेले à¤à¤• वरदान आहे.
- मंतà¥राचे काही विशिषà¥ठ पà¥रकार आहेत. वैदिक मंतà¥र, तांतà¥रिक मंतà¥र आणि शाबर मंतà¥र हà¥याशिवाय काही बीजमंतà¥र असतात, काही मूळमंतà¥र असतात, काही शांतीमंतà¥र असतात, काही गà¥रà¥मंतà¥र असतात. पà¥रतà¥येक विशिषà¥ठ à¤à¤• फलपà¥रापà¥तीसाठी विशिषà¥ठ à¤à¤•ा मंतà¥राची उतà¥पतà¥ती à¤ाली आहे. .
- मंतà¥राचà¥या जपाने मनà¥षà¥याला भौतिक, अधà¥यातà¥मिक, आतà¥मिक तसेच अनà¥य अनेक फायदे होतात.
- मंतà¥र मà¥हणणà¥याचे काही विशिषà¥ठ नियम असतात, मà¥हणजेच मंतà¥र कसा मà¥हणावा, मंतà¥राची जपसंखà¥या किती असावी, मंतà¥र जपणà¥यासाठी कोणतà¥या जपमाळेचा उपयोग करावा, कोणतà¥या मंतà¥राची कोणतà¥या विशिषà¥ठ वेळेस किंवा कोणतà¥या विशिषà¥ठ कालखंडात उपासना करावी इतà¥यादी.
- विशिषà¥ठ à¤à¤•ा देवतेसाठी तसेच योगà¥य फलपà¥रापà¥तीसाठी विशिषà¥ठ à¤à¤•ा मंतà¥राचे उचà¥à¤šारण करणे अनिवारà¥य असते.
मंतà¥र साधनेचे फायदे:
- मनाची चंचलता कमी करून सà¥थिरता पà¥रापà¥त होते.
- à¤à¤•ागà¥र चितà¥त आपलà¥या आदà¥य देवतेशी à¤à¤•रूप होणà¥यास मदद करते.
- मंतà¥राचà¥या फलशà¥रà¥तीपà¥रमाणे साधनेचे फळ पà¥रापà¥त होते.
- भौतिक सà¥à¤–ाचà¥या मारà¥à¤—ातून साधक हळूहळू आधà¥यातà¥मिक आणि नंतर आतà¥मिक सà¥à¤–ाकडे वाटचाल करतो.
मंतà¥र कसे तयार होतात?
मंतà¥राणां पलà¥लवो वासो । मंतà¥राणां पà¥रणव: शिर: । शिर: पलà¥लव संयà¥à¤•à¥तो । कामधà¥à¤•ॠभवेतॠ।।
आपण पà¥रथम लेखात वाचलà¥यापà¥रमाणे सरà¥व मंतà¥रांची सà¥रà¥वात हि ॠने होते आणि नंतर पà¥रतà¥येक मंतà¥र विभागला जातो. ।। ॠगं गणपतये नमः ।। हà¥या गणेश मंतà¥रादà¥वारा जाणून घेऊ मंतà¥राचे होणारे भाग.
- आदà¥य धà¥वनी à¥
- बीजमंतà¥र : पà¥रतà¥येक à¤à¤•ा देवतेचा à¤à¤• विशिषà¥ठ बीजमंतà¥र असतो. बीज मà¥हणजे बी, मà¥हणजेच तà¥या बीजात तà¥या विशिषà¥ठ दैविक शकà¥तीला आकरà¥षित करून घेणà¥याची ताकद असते. उदा. गणपती बीज मंतà¥र : गं
- देवतेचे नाव: साधक जà¥या देवतेची कà¥ठलà¥याही फलितासाठी उपासना करत असेल तà¥या देवतेचे नाव उदा. गणपतये
- पलà¥लव : आणि शेवटी पलà¥लव मà¥हणजेच नमसà¥à¤•ार उदा. नमः
- मंतà¥राचà¥या शेवटी जे पलà¥लव असतात तà¥याचेही विविध पà¥रकार आहेत, जसे भà¥वः, सà¥वहः, फटà¥, हà¥à¤‚ आणि मंतà¥रोचà¥à¤šारात तà¥यांचा अरà¥थ भिनà¥न होतो.
मंतà¥रांची अकà¥षरे निरà¥धारित असतात. काही मंतà¥र à¤à¤• अकà¥षरी असतात, उदा. ॠहा सà¥वयंभू मंतà¥र आहे.
काही मंतà¥र पाच अकà¥षरांचà¥या जà¥ळणीतून तयार होतात, उदा. नमः शिवाय हा शिव मंतà¥र पाच अकà¥षरी असून न मः शि वा य हि पाच अकà¥षरे पृथà¥वी, जल, अगà¥नी, वायू आणि आकाश हà¥या वैशà¥विक ततà¥वांचे पà¥रतिनिधितà¥व करतात. हà¥यालाच पंचाकà¥षरी मंतà¥र मà¥हणतात. हà¥याशिवाय काही अनà¥य मंतà¥र पà¥रचलित आहेत ते पà¥ढील पà¥रमाणे
- सहा अकà¥षरी विषà¥णू मंतà¥र - ॠनमः विषà¥णवे ।।
- सात अकà¥षरी सूरà¥य मंतà¥र - ॠहà¥रीं सूरà¥याय नमः ।।
- आठ अकà¥षरी विषà¥णू मंतà¥र - ॠनमो वासà¥देवाय ।।
- नऊ अकà¥षरी गणपती मंतà¥र - ॠगं गणपतये नमः ।।
- बारा अकà¥षरी विषà¥णू मंतà¥र - ॠनमो भगवते वासà¥देवाय ।।इतà¥यादी..
मंतà¥रांचे पà¥रकार :
सगà¥ण मंतà¥र :
सगà¥ण मंतà¥र मà¥हणजेच असे मंतà¥र जà¥यांना सà¥वतःचे असà¥तितà¥व आहे. हे मंतà¥र à¤à¤•ा निरà¥धारित शृंखलेने बांधून तयार होतात. विशेषतः देवी देवतांचे मंतà¥र हे निरà¥धारित शबà¥द, अकà¥षरांनी रचले जातात आणि तà¥याना सà¥वतःचा असा à¤à¤• आकार मिळतो.
उदा. ॠदतà¥ताय साकà¥षातà¥à¤•ाराय नमः ।।
निरà¥à¤—à¥ण मंतà¥र :
निरà¥à¤—à¥ण मंतà¥र मà¥हणजेच असे धà¥वनी जà¥यांना सà¥वतःचा आकार नसतो. जे नाद बà¥रमà¥हांडामधà¥ये असà¥तितà¥वात आहेत आणि तà¥यांची सतत पà¥नरà¥रावृतà¥ती होत असते.
उदा. ॠकिंवा सोहऽम
उपोरोकà¥त लेख केवळ मंतà¥रासंदरà¥भात माहिती देणà¥यासाठी पà¥रसà¥तà¥त आहे. वाचकांनी साधना करणà¥यापूरà¥वी मंतà¥रांची, तà¥यांचà¥या साधनेविषयी आपलà¥या गà¥रूंकडून सविसà¥तर माहिती घà¥यावी आणि गà¥रà¥à¤†à¤œà¥à¤žà¥‡विना साधना करू नये.
Related Articles :
जपनाम :: लेख १. ॠकार सà¥वयंभू पà¥रणवाकार
शà¥रावणमास पà¥षà¥पं सातवे :: जपनाम
शà¥रावणमास पà¥षà¥पं सातवे :: जपनाम :: गणेश मंतà¥र
शà¥री गà¥रà¥देव दतà¥त ...!!!
